In het donker

We waren de afgelopen dagen in de Aouli koof. Een plek die we al vaker bezochten maar die nu pas echt bij me binnen kwam.

Vlak voor ons vertrek uit Midelt, een provinciestadje bekend om de mineralen en fossielen die je er kan kopen, kwamAchmed mee voetballen met de jongens. De hippe 40-er: gympen, jeans, gele hoodie met spijkerjack eroverheen, bleek uit Mibladen te komen. Daar zouden we straks, onderweg naar de kloof langs komen! Het was logisch om hem mee te nemen en onderweg vertelde hij over de mijnen. We wisten dat er verderop een verlaten mijn in de kloof was. Juist daarom wilden we er heen. Lekker ontdekken in een spookstad. Maar Mibladen bleek ook een verlaten mijnstad te zijn. Niet zo fotogeniek als die in Aouli, met bergen, tunnels, en restanten fabriek, maar gewoon een soort kruipruimte onder het dorp. Met net genoeg pilaren om alles overeind te houden..

We stapten uit en dronken thee met Achmed in het huis van zijn vriend Azdine en diens ouders. En daarna, gingen we de mijn in! Super spanend en avontuurlijk natuurljk, maar ook wel informatief en nogal conftonterend.

De fransen vertrokken toen er te weinig lood meer uit de grond kwam. Op stel en sprong lijkt het, alles achter latend. Alle gaten zitten nog in de grond. Al het puin wat daaruit kwam ligt er in hopen naast. Het zwembad is leeg, de bioscoop dicht. Het ooit 1600 inwoners tellende dorp is verlaten. Een paar honderd mensen leven er nog in vervallen huisjes. De meesten werken net als Azdine en Achmed illegaal in de mijn. Ongezond gevaarlijk werk wat zo’n 20 Euro per week oplevert. Als ze geluk hebben vinden ze kwartz of andere edelstenen, die leveren wat extra op.

Azdine vertelde dat zijn opa nog in de tweede wereld oorlog haf gevochten in Normandie. We waren dus te gast in het huis van iemand die letterlijk zijn leven had gewaagd voor onze vrijheid. Zijn geboortedorp was leeg en lelijk achter gelaten. En toch: zijn kleinkind waagde ook weer zijn leven, niet meer zo direct voor ons als in een oorlog. Maar wel voor ons: het lood uit de mijn gaat via Midelt naar Cassablanca, naar China en verdwijnt daar ongetwijfeld via een administratief dwaalspoor in onze goedkope telefoons.

Voor mij was het nogal symbolisch. Alsof de hele geschiedenis van koloniale uitbuiting tot hedendaagse slavernij op 1 plek en in 1 familie samen kwamen. Het was gezellig, zeker, maar toch: ik voelde ongemak om daar zo gastvrij ontvangen te worden.

Toen we even later Achmed afzetten in zijn eigen huis werd dat ongemak nog meer. Met zijn zus deelde hij een lemen hut waar je niet rechtop door de deur kon. Vol trots liet hij zijn collectie mineralen zien in een huis waar wij onze fiets nog niet zouden willen stallen. Vanaf hier droomde hij over een visum voor Frankrijk. 300 euro zou het gaan kosten, 4 hele maandlonen dus. En dat terwijl wij hier zonder belemmering heen mogen. Waarom?

Ik was vol met gedachten en verwarring toen we uiteindelijk verder reden. We hadden een super interessante middag gehad. De jongens hadden een mijn van binnen gezien, we hadden edelstenen gezocht, gevonden en gekregen. Achmed en Azdine hadden de hele dag gelachen en selfies gemaakt. De ouders van Aziz hadden ons vol trots gastvrij welkom geheten. Wat maakte me zo droevig?

De volgende dag parkeerden we de camper in het verlaten mijndorp. Dax Jep en ik klauterden er in, op en door de verlaten fabrieken. Bij terugkomst vonden we Jolanda met 2 nieuwe vrienden aan in het “huisje” van Assou. Said hadden we gisteravond al ontmoet toen hij langs de camper kwam op zijn brommer en we water deelden. Nu had Jolanda koffie gezet voor de mannen. Assou bleek zijn vriend. Sinds hij al 2 keer bedolven was geraakt in een ingestorte mijn werkte hij er niet meer. Wel leidde hij af en toe bezoekers rond die hij, net als ons, afwachtte hier in zijn huisje.

Assou vertelde bij de koffie over de mijnen hier: dat er voornamelijk koper werd gewonnen vroeger, dat hier in tegenstelling tot in Mibladen echt lange gangen waren, recht de berg in, recht omhoog of recht omlaag. Dat de mijn al dicht was maar dat er nog steeds veel gedolven werd. Wel een man of 60 werkten er nog. In gangen die al 40 jaar niet onderhouden werden.

De jongens waren enthousiast dus het werd tijd dat wij ook deze mijn gingen bezoeken. Met hoofdlampen op verdwenen we in een aardedonkere vochtige gang. Pas na 1,5 kilometer was de eerste splitsing. Ik dacht in een Indiana Jones film te zijn beland. Aan een rafelig touw kwamen zware zakken kopererts als uit het niets naar beneden zakken. Mannen gehuld in oude kleren en met doeken om het hoofd. laadden ze over op fietsen. Glimlachende ogen, rondom zwart van het stof. Alles slecht verlicht door hoofdlampjes die lange schaduwen op de muren maakten.

Hier maakten de mannen hun rondjes: in het donker, kruipend door gevaarlijke gangen, of 140 kilo steen voortduwend op een fiets. Tunnel in, tunnel uit, dag in, dag uit, letterlijk en figuurlijk zonder uitzicht. Hun leven wagend voor een habbekrats

Het was zo bizar om daarbij te zijn. Het voelde zo veilig, zo oké, bijna gezellig eigenlijk. We keken, we hielpen wat, we poseerden voor foto’s met de mannen. Ik voelde me gelijk aan hun zoals we als alle mensen nu eenmaal gelijk zijn. En tegelijk voelde ik me zó bevoorrecht. En zó bewust dat mijn bevoorrechte positie gebouwd is op precies dit soort onrecht en uitbuiting.

Onderweg terug naar het licht vroeg Dax aan me “maar als ze zo weinig betaald krijgen, waarom dóen die mannen dat werk dan? Waarom kiezen ze niet wat anders?”

“Ik denk niet dat er weinig keus is voor ze Dax” was mijn antwoord. “In Europa vinden we het heel belangrijk dat niemand zo hoeft te werken, daarom hebben we allerlei regels. Tegelijk vinden we het ook heel fijn als al onze spullen lekker goedkoop zijn, daarom vinden we die regels niet zo belangrijk buiten Europa”

Dat laatste deel kwam bij Dax niet echt meer binnen, die zag al weer wat anders. Maar mijn eigen woorden kwamen bij mezelf des te harder binnen. Wat voor een systeem hebben we gebouwd waarin dit nog gewoon kan voort bestaan? Vinden we onze waarden dan echt alleen in woorden belangrijk maar niet in daden? Zijn we zo verslaafd aan ons comfort dat we dit maar buiten sluiten? Hoe stoppen we dit? Hoe stop ík dit?

Ik moest huilen. De opeenstapeling van de indrukken van de afgelopen dagen en de plotselinge ontmoeting met de vriendelijke mannen en het grote onrecht kwamen samen in de tranen die in de donkere gangen over mijn wangen liepen.

Hoe fijn was het die avond aan te komen bij Said en Halima. We waren er ooit met Dax al. Ze herkenden ons nog, 6 jaar later. Ze zetten ons gelijk aan de thee, binnen bij de kachel. We kletsten wat, deden een spelletje en deelden eten. Langzaam werd het weer rustig in me.

De dagen erop speelden we in het dorp, wandelden in de bergen, hielpen in de tuin. Heerlijk. Ook had ik het met Saïd nog over de mijnen. “Maffia” noemde hij het. Mensen zonder kansen kwamen uit de hele omgeving om er te werken. Van de 40 huizen in Aouli werkten er 15 man in de mijn. Vorige week was er nog 1 van hen overleden.

Ooit werd ik bij het zien van een documentaire zo gegrepen dat ik stopte met nieuwe dingen kopen. Iets wat ik nog steeds niet doe. Ik ben er van overtuigd dat deze ontmoeting ook zo’n punt is. Het is dit soort onrecht en uitbuiting waarop veel van onze welvaart drijft. Dat van zo dichtbij ervaren hebben zal me nog jaren motiveren om anders te leven en te consumeren. Het zal me nog jarenlang motiveren om ook aan anderen te laten zien dat het anders kán. Dat er een andere manier is die jezelf gelukkiger maakt én vele onbekende medemensen.